Torna ve freze tezgâhlarında kullanılan su bazlı metal işleme sıvıları (halk arasında bor yağı), su ve yağın birlikte bulunduğu, sıcak ve sürekli dolaşan bir ortamdır. Bu ortam bakteri ve mantarlar için de idealdir. Hafta sonu bekleyen tezgâhtan pazartesi sabahı gelen çürük yumurta kokusu, sıvının bozulmaya başladığının en bilinen işaretidir. Bu yazıda kokunun nedenini, bakteri üremesini hızlandıran etkenleri ve sıvıyı uzun süre sağlıklı tutmanın yollarını anlatıyoruz.
Koku nereden gelir?
Su bazlı metal işleme sıvılarında iki tür mikroorganizma sorun çıkarır: bakteriler ve mantarlar. Tezgâh çalışırken sıvı dolaşır ve havalanır; bu sırada oksijenle yaşayan bakteriler baskındır. Tezgâh durduğunda, özellikle tankın dibinde ve sıvının üzerini kaplayan yağ tabakasının altında oksijen azalır. Bu koşulda oksijensiz ortamda yaşayan bakteriler çoğalır ve hidrojen sülfür üretir. Çürük yumurta kokusunun kaynağı bu gazdır.
Tezgâh yeniden çalıştırılıp sıvı havalandığında koku bir süre azalır, ama sorun ortadan kalkmaz. Bakteri sayısı arttıkça sıvının içindeki emülgatörler ve korozyon önleyiciler tüketilir.
Bakteri üremesinin sonuçları
- pH düşmesi: Bakteriler asidik ürünler üretir; pH düştükçe sıvının korozyon koruması zayıflar.
- Pas ve leke: İş parçalarında ve tezgâh yüzeylerinde pas, alüminyum ve demir dışı metallerde lekelenme görülebilir.
- Emülsiyonun bozulması: Sıvı ayrışır, üstte yağ toplanır, soğutma ve yağlama performansı düşer; takım ömrü kısalır.
- Mantar ve balçık: Mantarlar filtreleri, boruları ve nozulları tıkayan sümüksü tabakalar oluşturur.
- Cilt ve sağlık: Bozulmuş sıvı ciltte tahriş ve dermatite yol açabilir; tezgâh çevresindeki sis ve buharın solunması da istenmez.
Bakteriyi besleyen etkenler
Bakteri üremesini hızlandıran başlıca etkenler şunlardır:
- Serseri yağ: Kızak yağı, hidrolik yağı ve gres sızıntıları sıvının yüzeyinde tabaka oluşturur. Bu tabaka oksijeni keser ve bakteriler için besin kaynağıdır.
- Düşük konsantrasyon: Konsantrasyon önerilen değerin altına düştüğünde sıvıdaki koruyucu katkılar yetersiz kalır.
- Uzun duruşlar: Hareketsiz ve havalanmayan sıvı, oksijensiz ortamda yaşayan bakterilerin çoğalmasını kolaylaştırır.
- Kirli ortam: Talaş, ince metal tozu, yiyecek artıkları, sigara izmariti ve temizlik bezleri tanka karışmamalıdır.
- Su kalitesi: Çok sert veya kirli su emülsiyonun kararlılığını bozar ve tortu oluşturur.
Konsantrasyon ve pH nasıl takip edilir?
Sağlıklı bir sıvının iki temel ölçüsü konsantrasyon ve pH'tır. Konsantrasyon, el tipi refraktometre ile ölçülür. Refraktometrede okunan değer, ürünün teknik föyündeki refraktometre katsayısıyla çarpılarak gerçek konsantrasyon bulunur. Önerilen konsantrasyon işleme türüne göre değişir ve ürün föyünde yazar.
pH, test şeridi veya pH metre ile ölçülür. Su bazlı metal işleme sıvılarının çoğu hafif bazik çalışır; tedarikçiler genellikle 8,5 ile 9,5 arası gibi bir aralık verir. Kesin aralık ürünün teknik föyündedir. pH'ın düşmeye başlaması bakteri faaliyetinin erken bir işaretidir.
| Kontrol | Nasıl yapılır? | Önerilen sıklık |
|---|---|---|
| Konsantrasyon | Refraktometre ve ürün katsayısı | Her gün veya her vardiya |
| pH | Test şeridi veya pH metre | Haftada en az bir kez |
| Koku ve görünüm | Gözle ve kokuyla kontrol | Her gün |
| Serseri yağ | Yüzeydeki yağ tabakası | Her gün; gerekirse sıyırma |
| Bakteri seviyesi | Daldırma test plakaları | Tedarikçi önerisine göre |
Sıvıyı sağlıklı tutmanın yolları
- Doğru hazırlama: Konsantreyi suya ekleyin, suyu konsantrenin üzerine dökmeyin. Mümkünse oranlayıcı (karıştırma pompası) kullanın.
- Hazır karışımla tamamlama: Tank seviyesi düştüğünde saf su değil, düşük oranlı hazır karışım ekleyin; buharlaşma suyu götürür, konsantrasyonu yükseltir, sızıntı ve taşıma ise karışımı götürür. Ölçüm sonucuna göre karar verin.
- Serseri yağı alın: Yüzeydeki yağ tabakasını sıyırıcı (skimmer) veya yağ ayırıcıyla düzenli olarak alın; tezgâhtaki yağ kaçaklarını giderin.
- Sıvıyı hareketli tutun: Uzun duruşlarda pompayı belirli aralıklarla çalıştırmak veya tankı havalandırmak oksijensiz bölgelerin oluşmasını azaltır.
- Talaşı temizleyin: Tankta ve kanallarda biriken talaş ve çamur bakteriye yuva olur.
- Biyosit kullanımı: Gerekirse tedarikçinin önerdiği uyumlu biyosit, önerilen dozda ve yerel mevzuata uygun şekilde kullanılır; gelişigüzel kimyasal eklenmez.
Sıvı ne zaman tamamen değiştirilmeli?
Koku kalıcı hale gelmiş, pH düzeltilemiyor, emülsiyon ayrışıyor veya pas sorunları başlamışsa sıvının değiştirilmesi gerekir. Yalnızca tankı boşaltıp yeni sıvı doldurmak yetmez; borularda, kanallarda ve tezgâh içinde kalan bakteri yeni sıvıyı kısa sürede bozar. Bu yüzden değişimden önce sistem, tedarikçinin önerdiği sistem temizleyici ile dolaştırılarak temizlenmeli, ardından tank boşaltılıp durulanmalı ve sonra taze sıvı hazırlanmalıdır.
Kullanılmış metal işleme sıvısı tehlikeli atık sınıfında değerlendirilebilir; kanalizasyona dökülmemeli, lisanslı atık firmasına teslim edilmelidir. Karışım oranlarıyla ilgili ayrıntılar için bor yağı karışım oranı yazımıza, tezgâha göre seçim için torna ve freze bor yağı sayfamıza bakabilirsiniz.
Çalışan sağlığı için kısa notlar
Su bazlı sıvılarla uzun süreli cilt teması tahrişe yol açabilir. Eldiven kullanmak, sıvıya bulaşmış giysileri değiştirmek, molalarda ve iş bitiminde elleri yıkayıp nemlendirmek önerilir. Tezgâh çevresinde sis oluşuyorsa havalandırma ve emiş sistemleri kontrol edilmelidir.
Sık sorulan sorular
Bor yağı neden çürük yumurta kokar?
Tezgâh durduğunda oksijensiz kalan sıvıda bazı bakteriler çoğalır ve hidrojen sülfür üretir. Koku bu gazdan gelir ve bakteri üremesinin işaretidir.
Kokuyu gidermek için sıvıya çamaşır suyu eklenir mi?
Eklenmemelidir. Rastgele kimyasallar emülsiyonu bozar, korozyona ve sağlık sorunlarına yol açabilir. Tedarikçinin önerdiği uyumlu ürünleri kullanın.
Tankı tamamlarken su mu eklenir?
Ölçüm sonucuna göre karar verilir. Çoğunlukla saf su yerine düşük oranlı hazır karışım eklenir; konsantrasyon yüksekse su eklemek gerekebilir.
Serseri yağ nedir?
Tezgâhtan kaçan kızak yağı, hidrolik yağı veya gresin metal işleme sıvısına karışmasıdır. Yüzeyde tabaka oluşturur ve bakteriyi besler.
Sentetik sıvılar da kokar mı?
Tam sentetik sıvılar mineral yağ içermediği için genellikle daha dayanıklıdır, ancak bakımı ihmal edilirse onlarda da bakteri üremesi olabilir.
Demiryağ'da ilgili ürünler
İlgili kategoriler: emülsiyon metal işleme sıvıları, tam sentetik metal işleme sıvıları ve saf kesme yağları. Ürün sayfalarında önerilen kullanım oranlarını kontrol edebilirsiniz:
Kesin seçim için araç/ekipman kılavuzunu esas alın. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; üretici şartnamesi her zaman önceliklidir.
