Hidrolik arızaların büyük bölümü pompa, valf veya silindirin kendisinden değil, yağın içindeki gözle görülmeyen parçacıklardan başlar. Birkaç mikronluk toz tanesi, valf sürgüsü ile gövdesi arasındaki dar boşluğa girdiğinde zamanla yüzeyi aşındırır, sürgüyü takar ve sistemin hassasiyetini bozar. Bu yüzden hidrolik yağının temizliği sayılarla ölçülür ve bu ölçünün en yaygın dili ISO 4406 kodudur. Bu yazıda yağ analiz raporlarında gördüğünüz 18/16/13 gibi kodların ne anlama geldiğini, hangi sistemin hangi temizliği istediğini ve yağı temiz tutmak için sahada neler yapılabileceğini anlatıyoruz.
ISO 4406 nedir?
ISO 4406, sıvı içindeki katı parçacıkların miktarını boyutlarına göre sınıflandıran uluslararası bir standarttır. Ölçüm, bir mililitre yağda belirli bir boyuttan büyük kaç parçacık olduğunu sayar ve bu sayıyı bir kod numarasına çevirir. Günümüzdeki uygulamada üç boyut eşiği kullanılır:
- 4 µm(c) ve üzeri: Çok ince toz ve aşınma parçacıkları. Silt olarak da adlandırılır; uzun vadede yüzey aşınması ve yağın eskimesiyle ilişkilidir.
- 6 µm(c) ve üzeri: Hidrolik bileşenlerdeki dar boşluklara en çok zarar veren boyut aralığını temsil eder.
- 14 µm(c) ve üzeri: Daha iri parçacıklar. Ani sıkışmalar ve hızlı hasar riskini gösterir.
Rapordaki 18/16/13 gibi bir değer, sırasıyla bu üç eşiğin kod numaralarıdır. Sondaki (c) işareti, ölçümün ISO 11171 standardına göre kalibre edilmiş otomatik parçacık sayıcılarla yapıldığını belirtir. Mikroskopla yapılan sayımlarda bazen yalnızca iki sayı (ör. -/16/13) verilir.
Kod numaraları nasıl okunur?
ISO 4406 tablosunun mantığı basittir: kod bir arttığında izin verilen parçacık sayısı yaklaşık iki katına çıkar. Yani 19 kodlu bir yağda, 16 kodlu bir yağa göre aynı boyutta yaklaşık sekiz kat fazla parçacık vardır. Bu nedenle kodda bir iki basamaklık fark küçük görünse de gerçekte büyük bir kirlilik farkı anlamına gelir.
| Kod | 1 ml'deki parçacık sayısı (üzeri – dahil) |
|---|---|
| 11 | 10 – 20 |
| 13 | 40 – 80 |
| 14 | 80 – 160 |
| 15 | 160 – 320 |
| 16 | 320 – 640 |
| 17 | 640 – 1.300 |
| 18 | 1.300 – 2.500 |
| 19 | 2.500 – 5.000 |
| 20 | 5.000 – 10.000 |
| 21 | 10.000 – 20.000 |
Örneğin 18/16/13 kodlu bir yağda, bir mililitrede 4 mikrondan büyük 1.300 ile 2.500 arası, 6 mikrondan büyük 320 ile 640 arası ve 14 mikrondan büyük 40 ile 80 arası parçacık bulunur.
Hangi sistem ne kadar temiz yağ ister?
Gereken temizlik, sistemdeki en hassas bileşene ve çalışma basıncına göre belirlenir. Servo ve oransal valfler çok dar toleranslarla çalıştığı için en temiz yağı ister; dişli pompalı basit sistemler daha toleranslıdır. Sektörde sık kullanılan genel hedefler aşağıdaki gibidir; ancak kesin değer için bileşen üreticisinin önerisine bakılmalıdır:
| Sistemdeki hassas bileşen | Yaygın hedef temizlik |
|---|---|
| Servo valfli sistemler | 16/14/11 veya daha temiz |
| Oransal valfli sistemler | 17/15/12 civarı |
| Pistonlu ve paletli pompalı sistemler | 18/16/13 civarı |
| Dişli pompalı, düşük basınçlı sistemler | 19/17/14 civarı |
Basınç yükseldikçe veya makinenin duruşu pahalı hale geldikçe hedefi bir kod daha temiz seçmek yaygın bir yaklaşımdır. Hedef bir kez belirlendikten sonra analiz sonuçları her seferinde bu hedefle karşılaştırılır.
Kirlilik nereden gelir?
Hidrolik sistemlere parçacık dört ana yoldan girer:
- Yeni yağ: Varilden veya bidondan gelen yağ her zaman hedef temizlikte değildir. Taşıma, aktarma ve depolama sırasında kirlenebilir; bu yüzden birçok işletme yeni yağı da filtreden geçirerek doldurur.
- Havalandırma ağzı (breather): Tank seviyesi her silindir hareketinde iner ve çıkar. Filtresiz veya basit kapaklı havalandırma, tozlu havayı doğrudan tanka çeker.
- Silindir milleri ve keçeler: Yıpranmış toz keçeleri, mil üzerindeki toprağı içeri taşır.
- Sistemin kendisi: Pompa, valf ve dişlilerde oluşan aşınma parçacıkları yeni aşınmayı başlatır; kirlilik kendini besleyen bir döngüye dönüşür.
Bakım sırasında açılan bağlantılar, temiz olmayan huniler ve üzeri açık bırakılan dolum kapları da sık görülen kaynaklardır.
Yağı temiz tutmak için yapılabilecekler
- Hedef koyun: Her makine için kabul edilebilir ISO 4406 kodunu yazılı olarak belirleyin.
- Yeni yağı filtreleyin: Yağı tanka doğrudan varilden dökmek yerine filtreli bir transfer ünitesiyle doldurun.
- Havalandırmayı iyileştirin: Tank havalandırmasına uygun mikron değerinde filtre, nemli ortamlarda nem tutucu (desikant) havalandırma takın.
- Filtreleri zamanında değiştirin: Filtre fark basıncı göstergesi varsa takip edin; baypas valfi açılan filtre yağı süzmeden geçirir.
- Bağlantıları temiz açın: Hortum ve rakorları sökmeden önce çevresini temizleyin, açık uçları tıpayla kapatın.
- Düzenli ölçün: Parçacık sayımını aynı noktadan, aynı yöntemle ve belli aralıklarla yaptırın; tek sonuçtan çok eğilime bakın.
Filtre seçerken filtrenin hangi boyutta ne verimle tuttuğunu gösteren beta oranı (ISO 16889) değerine bakmak, yalnızca nominal mikron değerine bakmaktan daha doğru bir karar sağlar.
NAS 1638 ve diğer sınıflar
Eski kataloglarda ve bazı ithal makinelerin kılavuzlarında NAS 1638 sınıfları geçebilir. Bu sistem tek bir sınıf numarası verir ve resmi olarak yerini SAE AS4059 standardına bırakmıştır. ISO 4406 ile NAS sınıfları arasında kesin bir birebir çeviri yoktur; dönüştürme tabloları yalnızca yaklaşık fikir verir. Yeni hedefler belirlerken ISO 4406 kullanmak, laboratuvar raporlarıyla karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
ISO 4406 kodu düşük mü yüksek mi olmalı?
Düşük olması daha temiz yağ demektir. Her kod artışı parçacık sayısının yaklaşık iki katına çıktığını gösterir.
Yeni yağ temiz midir?
Her zaman değil. Yeni yağ, depolama ve aktarma sırasında kirlenebilir ve hassas sistemlerin hedefinden daha kirli olabilir. Bu nedenle filtreli dolum önerilir.
Yağ temiz görünüyorsa analiz gerekir mi?
Gerekir. Zarar veren parçacıkların çoğu 40 mikronun altındadır ve çıplak gözle görülmez. Berrak bir yağ da hedefin çok üzerinde kirli olabilir.
Parçacık sayımı ne sıklıkla yapılmalı?
Makinenin önemine ve çalışma koşullarına göre değişir. Kritik sistemlerde birkaç ayda bir, daha basit sistemlerde yılda bir veya iki ölçüm yaygın bir başlangıçtır. Konuyla ilgili olarak hidrolik yağı seçimi yazımız da yol gösterebilir.
Kirli yağ filtreyle temizlenebilir mi?
Yağın kimyası bozulmamışsa, yani oksidasyon ve katkı tükenmesi sınırdaysa, filtrasyon ünitesiyle parçacık seviyesi düşürülebilir. Yağ eskimişse filtrelemek yerine değiştirmek gerekir.
Demiryağ'da ilgili ürünler
Hidrolik yağlarımızı viskozite sınıfına göre inceleyebilirsiniz. İlgili kategoriler: ISO VG 32 hidrolik yağları, ISO VG 46 hidrolik yağları, ISO VG 68 hidrolik yağları.
Kesin seçim için araç/ekipman kılavuzunu esas alın. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; üretici şartnamesi her zaman önceliklidir.
