Yağ analizi, makineyi sökmeden içini görmenin en ucuz yoludur. Laboratuvar raporu yağın hâlâ iş görüp görmediğini, içine su veya toz girip girmediğini ve hangi parçanın aşındığını gösterebilir. Ancak raporun değeri, gönderilen numunenin değeriyle sınırlıdır. Yanlış noktadan, yanlış zamanda veya kirli bir kapla alınan numune, makinenin değil numunenin durumunu anlatır. Bu yazıda endüstriyel yağ analizinin temel testlerini ve en önemlisi doğru numune almanın kurallarını anlatıyoruz.
Yağ analizi neden yapılır?
Yağ analizi üç soruya cevap arar:
- Yağın durumu: Viskozite korunuyor mu, yağ oksitlenmiş mi, katkılar tükenmiş mi? Bu sorular yağın değişim zamanını belirler.
- Kirlilik: Yağa su, toz, proses malzemesi veya başka bir yağ karışmış mı?
- Aşınma: Yağda hangi metallerden ne kadar var ve bu miktar artıyor mu? Bu soru makinedeki arızayı erkenden haber verir.
Analizin asıl gücü eğilimdedir. Tek bir rapor bir fotoğraftır; aynı noktadan düzenli alınan numunelerle oluşan seri ise bir filmdir. Demir değerinin bir anda iki katına çıkması, mutlak değerinden daha çok şey anlatır.
Temel testler ve ne anlattıkları
| Test | Ne ölçer? | Neye işaret eder? |
|---|---|---|
| Viskozite (40 °C) | Yağın akışkanlığı | Yanlış yağ eklenmesi, oksidasyon veya incelme |
| Su (Karl Fischer) | Yağdaki su miktarı (ppm) | Keçe kaçağı, yoğuşma, soğutucu sızıntısı |
| Parçacık sayımı (ISO 4406) | Katı parçacık miktarı | Filtre ve havalandırma etkinliği |
| Element analizi (ICP) | Metal ve katkı elementleri | Aşınan parça, toz (silisyum), katkı durumu |
| Asit sayısı (AN / TAN) | Yağdaki asitlik | Oksidasyon ve yağın eskimesi |
| FTIR | Kimyasal değişim | Oksidasyon, nitrasyon, yabancı madde |
Endüstriyel yağlarda viskozitenin, yeni yağın değerinden yaklaşık yüzde on sapması çoğu zaman bir uyarı sınırı olarak kabul edilir. Diğer sınırlar makineye, yağa ve laboratuvara göre değişir; bu yüzden laboratuvarın sunduğu sınırları ve makine üreticisinin önerilerini birlikte değerlendirmek gerekir. Daha ileri durumlarda yağdaki iri aşınma parçacıklarını inceleyen ferrografi gibi testler de istenebilir.
Numune nereden alınır?
Doğru numune, yağın sistemde dolaştığı, karışmış ve temsil edici olduğu bir noktadan alınır. Genel kurallar şunlardır:
- Akan hattan alın: En iyi nokta, bileşenlerden dönen yağın filtreye girmeden önceki hattıdır. Bu noktada aşınma parçacıkları ve kirlilik henüz filtrede tutulmamıştır.
- Kalıcı numune valfi kullanın: Basınçlı hatlara takılan numune valfleri, her seferinde aynı noktadan ve sistemi açmadan numune almayı sağlar.
- Tank dibinden almayın: Tank veya karter dibinde çökelmiş tortu ve su vardır; numuneyi gerçekte olduğundan kirli gösterir.
- Tanktan almak zorundaysanız: Vakum pompası ve temiz hortumla, tankın orta derinliğinden ve duvarlardan uzak bir noktadan alın.
- Her seferinde aynı nokta: Eğilim takibi için numune noktası değişmemelidir.
Numune alma adımları
- Makine normal çalışma sıcaklığındayken ve tercihen çalışırken veya durduktan hemen sonra numune alın; uzun süre beklemiş yağda parçacıklar çöker.
- Numune valfinin veya ağzın çevresini temiz, tüy bırakmayan bir bezle silin.
- Valften bir miktar yağ akıtarak ölü hacmi atın; bu yağı ayrı bir kapta toplayın.
- Laboratuvarın verdiği temiz şişeyi açıp kapağını aşağı bakacak şekilde tutun, şişeyi hemen doldurun.
- Şişeyi tamamen doldurmayın; laboratuvarın karıştırabilmesi için bir miktar boşluk bırakın.
- Kapağı hemen kapatın ve şişeyi etiketleyin.
- Numuneyi bekletmeden gönderin; günler sonra yapılan analiz, bazı sonuçları değiştirebilir.
Etiket bilgileri ve kayıt
Laboratuvar, numunenin hikâyesini bilirse daha doğru yorum yapar. Etikette veya formda şu bilgiler bulunmalıdır: makine adı ve kodu, numune noktası, yağın marka ve tipi, yağın ve makinenin çalışma saati, son yağ değişim tarihi, eklenen yağ miktarı ve numune tarihi. Yağ sistemine son analizden sonra ekleme yapıldıysa bu mutlaka belirtilmelidir; aksi halde katkı elementlerindeki değişim yanlış yorumlanabilir.
Ne sıklıkla numune alınmalı?
Sıklık makinenin önemine, çalışma koşullarına ve yağ hacmine bağlıdır. Kritik hidrolik sistemlerde, büyük dişli kutularında ve türbinlerde birkaç ayda bir; daha az kritik ekipmanda altı ayda veya yılda bir numune yaygın bir başlangıçtır. Yeni devreye alınan makinelerde, büyük bir onarımdan sonra veya raporda anormal bir değer görüldüğünde aralık kısaltılır. Zamanla elde edilen eğilim, yağın değişim aralığını takvime göre değil gerçek duruma göre belirlemenizi sağlar.
Sık yapılan hatalar
- Boşaltma tapasından numune almak: Yağ değişimi sırasında akan ilk yağ, dipteki tortuyu ve suyu taşır; sonuç olduğundan kötü çıkar.
- Ev tipi kap kullanmak: Temizliği belli olmayan pet şişe veya kavanozlar parçacık sayımını tamamen geçersiz kılar.
- Yağ eklendikten hemen sonra numune almak: Yeni eklenen yağ henüz karışmamışsa rapor sistemi değil eklenen yağı anlatır.
- Raporu okuyup dosyalamak: Analizin faydası, sonuca göre bir işlem yapıldığında ortaya çıkar. Uyarı veren her rapor için yapılacak işi ve sorumlusunu belirleyin.
Sık sorulan sorular
Yağ analizi için ne kadar numune gerekir?
Laboratuvara göre değişir; çoğu standart paket için laboratuvarın gönderdiği şişe yeterlidir. Ek testler isteniyorsa laboratuvara önceden sorun.
Numune filtreden sonra alınabilir mi?
Alınabilir ama filtre aşınma parçacıklarını ve kirliliği tuttuğu için sonuç olduğundan temiz görünür. Eğilim takibi için filtre öncesi nokta tercih edilir.
Yağ analizi yağ değişimini erteletir mi?
Yağın durumu iyi çıkıyorsa üreticinin izin verdiği ölçüde değişim aralığı uzatılabilir. Garanti kapsamındaki makinelerde üreticinin bakım planı önceliklidir.
Raporda silisyum yüksek çıktı, bu ne demek?
Silisyum çoğunlukla toz ve kum girişini gösterir. Havalandırma filtresi, keçeler ve dolum alışkanlıkları kontrol edilmelidir. Bazı yağlarda silikon esaslı köpük önleyici katkılar da küçük bir silisyum değeri verebilir.
Hangi yağlar analiz edilebilir?
Hidrolik, dişli, türbin, kompresör ve motor yağlarının tamamı analiz edilebilir. Test paketi yağ tipine göre seçilir; örneğin endüstriyel dişli yağlarında demir ve viskozite takibi öne çıkar.
Demiryağ'da ilgili ürünler
Endüstriyel yağlarımızı kullanım alanına göre inceleyebilirsiniz. İlgili kategoriler: ISO VG 46 hidrolik yağları, ISO VG 220 dişli yağları, türbin yağları.
Kesin seçim için araç/ekipman kılavuzunu esas alın. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; üretici şartnamesi her zaman önceliklidir.
