Motor yağı teknik veri föylerinde ve yağ analizi raporlarında iki kısaltma sık geçer: TBN ve TAN. Biri yağın asitleri nötralize etme gücünü, diğeri yağda biriken asit miktarını gösterir. Bu iki değer birlikte okunduğunda yağın ne kadar yorulduğu ve değişim zamanının gelip gelmediği hakkında önemli ipuçları verir. Bu yazıda TBN ve TAN'ın ne anlama geldiğini, nasıl ölçüldüğünü ve yağ seçiminde ve bakımda nasıl yorumlanacağını anlatıyoruz.
Motorda asit nereden gelir?
Yanma sırasında yakıttaki kükürt oksitlenir ve su buharıyla birleşerek asidik bileşikler oluşturur. Bu gazların bir kısmı segmanların yanından kartere geçer ve yağa karışır. Ayrıca yağın kendisi de yüksek sıcaklıkta oksitlenerek organik asitler üretir. Bu asitler kontrol edilmezse metal yüzeylerde korozyona, yatak aşınmasına ve tortu oluşumuna yol açar. Motor yağı bu asitlere karşı içerdiği alkali (bazik) katkılarla mücadele eder.
TBN nedir?
TBN, İngilizce Total Base Number, yani toplam baz sayısıdır. Yağın içerdiği alkali rezervin, başka bir deyişle asitleri nötralize etme kapasitesinin ölçüsüdür. Birimi mg KOH/g'dir: bir gram yağın asit nötralize gücünün kaç miligram potasyum hidroksite eşdeğer olduğunu gösterir. Bu alkali rezervi büyük ölçüde yağdaki deterjan katkılarından gelir.
TBN genellikle ASTM D2896 yöntemiyle ölçülür; kullanılmış yağ analizlerinde ASTM D4739 yöntemi de yaygındır. İki yöntem farklı sonuçlar verebileceği için karşılaştırma yaparken aynı yöntemin kullanılması gerekir.
TAN nedir?
TAN, Total Acid Number, yani toplam asit sayısıdır. Yağdaki asidik bileşiklerin toplam miktarını gösterir ve yine mg KOH/g ile ifade edilir. Genellikle ASTM D664 yöntemiyle ölçülür. Yeni bir motor yağında da belirli bir TAN değeri bulunur, çünkü bazı katkılar ölçümde asidik davranır. Önemli olan değerin kendisinden çok, kullanım süresince nasıl değiştiğidir.
Kullanım sırasında TBN ve TAN nasıl değişir?
Yağ kullanıldıkça alkali rezervi asitleri nötralize ederken tükenir; yani TBN zamanla düşer. Aynı süreçte oksidasyon ve yanma ürünleri yağda biriktiği için TAN yükselir. Yağ analizinde bu iki eğri izlenir. Genel bir uygulama olarak TBN yeni yağdaki değerinin yaklaşık yarısına düştüğünde veya TBN ile TAN birbirine yaklaşıp kesiştiğinde yağın değişim zamanının geldiği kabul edilir. Kesin sınırlar ekipman üreticisine ve analiz laboratuvarına göre değişebilir.
| Değer | Ne gösterir? | Kullanımda değişimi | Dikkat edilecek durum |
|---|---|---|---|
| TBN | Asit nötralize etme kapasitesi | Zamanla düşer | Hızlı düşüş, ağır kullanım veya yüksek kükürtlü yakıt |
| TAN | Yağda biriken asit miktarı | Zamanla yükselir | Hızlı artış, oksidasyon veya aşırı ısınma |
| TBN ve TAN birlikte | Yağın genel yorgunluğu | Birbirine yaklaşır | Kesişme noktası değişim zamanına işaret eder |
Hangi yağın TBN değeri ne kadardır?
TBN değeri yağın kullanım amacına göre farklıdır. Binek araç motor yağlarında tipik değerler genellikle orta seviyededir. Ağır vasıta dizel motor yağları, uzun değişim aralıkları ve yüksek kurum yükü nedeniyle çoğunlukla daha yüksek TBN'ye sahiptir. Yüksek kükürtlü yakıtla çalışan gemi motoru yağlarında ise TBN çok daha yüksek olabilir. Kesin değer her ürünün teknik veri föyünde yazar.
Burada önemli bir nokta vardır: düşük küllü (Low SAPS) yağlarda TBN genellikle daha düşüktür. Çünkü TBN'yi sağlayan deterjan katkıları yanınca kül bırakır ve bu kül DPF gibi egzoz arıtma sistemlerinde birikir. ACEA C sınıfları sülfat külü oranını sınırlar; bu yüzden bu yağlar daha düşük TBN ile formüle edilir. Günümüzde yakıttaki kükürt miktarı çok düşük olduğu için bu durum binek araçlarda bir zayıflık sayılmaz. Konu hakkında DPF'li araçlar için motor yağı yazımıza bakabilirsiniz.
TBN değeri yüksek yağ daha mı iyidir?
Her zaman değil. Yüksek TBN, asitlere karşı daha fazla rezerv anlamına gelir; ancak bu genellikle daha yüksek kül oranıyla birlikte gelir. DPF'li bir araçta yüksek küllü yağ kullanmak filtrede kalıcı kül birikimini artırabilir. Doğru yaklaşım, aracın veya ekipmanın kılavuzunda yazan sınıfa uygun yağı seçmektir; TBN bu sınıfın içinde yağın nasıl formüle edildiğini gösteren bir bilgidir. Yüksek kükürtlü yakıt kullanılan bölgelerde veya çok ağır çalışma koşullarında üretici daha yüksek TBN'li yağ veya daha kısa değişim aralığı önerebilir.
Yağ analizi ile TBN ve TAN takibi
İş makinesi, kamyon, jeneratör ve endüstriyel motorlarda düzenli yağ analizi yaygın bir bakım yöntemidir. Analizde TBN ve TAN'ın yanı sıra viskozite, su, yakıt seyrelmesi, kurum ve aşınma metalleri de ölçülür. Bu değerler birlikte değerlendirildiğinde yağın gerçekten değişmesi gerekip gerekmediğine karar verilebilir ve motor içindeki sorunlar erken fark edilir. Binek araçlarda ise genellikle üreticinin verdiği değişim aralığına uymak yeterlidir. Değişim zamanının genel kuralları için motor yağı ne zaman değişir yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TBN düşerse ne olur?
Yağın asitlere karşı koruması azalır. Asitler metal yüzeylerde korozyona ve yatak aşınmasına yol açabilir. TBN belirgin biçimde düştüyse yağın değişim zamanı gelmiş demektir.
TAN yükselmesi neyi gösterir?
Yağın oksitlendiğini ve içinde asidik yanma ürünlerinin biriktiğini gösterir. Hızlı yükselme aşırı ısınma veya uzatılmış değişim aralığına işaret edebilir.
TBN ve TAN etikette yazar mı?
Etikette genellikle yazmaz. Yeni yağın TBN değeri ürünün teknik veri föyünde tipik değerler arasında bulunur.
Low SAPS yağların TBN'si neden düşüktür?
TBN'yi sağlayan deterjan katkıları kül bırakır. DPF uyumlu düşük küllü yağlarda kül sınırlı olduğu için TBN de genellikle daha düşüktür.
Kullanılmış yağın TBN'si evde ölçülür mü?
Hayır. TBN ve TAN laboratuvar yöntemleriyle ölçülür. Yağ analizi hizmeti veren laboratuvarlara numune gönderilerek öğrenilebilir.
Demiryağ'da ilgili ürünler
İlgili kategoriler: DPF / düşük kül, 5W-40, 0W-40. Ürün sayfalarında viskozite ve şartname bilgilerini kontrol edebilirsiniz:
- TotalEnergies Quartz Ineo HTC 5W-30 Low SAPS
- Mobil 1 FS 0W-40
- Motul 8100 X-max 0W-40
- Mobil 1 ESP 5W-30
- Mobil Super 3000 X1 5W-40
Kesin seçim için araç/ekipman kılavuzunu esas alın. Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; üretici şartnamesi her zaman önceliklidir.
